- شماره 48، آبان 1387 -

این روزها به نظرم می­رسد یک جای کاری ایرادی دارد!

یک فهرست هفتگی از "انجام دادنی­ها" تهیه کرده ام که آخر هر هفته عینا به هفته بعد منتقل می­شود، موقع نوشتن آن­ها بی­وقفه آه می­کشم!

اتمام فلان گزارش ها، شروع برداشت میدانی فلان جا، تهیه عکس فلان پروژه ، شروع کار فلانی، جلسه با آن یکی فلانی در فلان­جا، تماس با فلان فلان شده، تهیه فلان قرارداد و سایر وظایف کاری، کم دغدغه ترین­هاست! فهرست اقلام انجام دادنی خانه، از پر کردن فریزر و انجام مرتب کردنی­ها شامل گردآوری پوتین­های­ام از گوشه و کنار خانه، جوراب پشمی­های­ام از پشت مبل، گل­سرهای­ام از میان اسپایدرمن­های پسرک و غیره هم هیچ! شانه کردن موهای­ام، حتی آب دادن گلدان­ها هم هیچ.این روزها "خودم" دارم از قلم می­افتم !

هنوز به دفتر جدید و سقف اکواستیک­اش عادت نکرده­ام، هنوز چیزی به دیوارهای اتاق­ جدیدم آویزان نکرده­ام. هنوز شماره تلفن­های جدید را حفظ نشده­ام و هنوز ای.دی.اس.ال­مان وصل نشده است!

سه جمعه گذشته "تنها در خانه" بودم؛ آقای عزیز و پسرک دنبال کارهای خودشان بودند و من سه روزی را که می­توانست مال خود خود خودم باشد را فقط دور خانه راه رفتم، هارد پورتابل­ام را سوزاندم، خوابیدم و سردرد گرفتم!

روزهای اخیر همه­اش مثل گاو ِ وسط میدان گاوبازی از دماغم بخار درآمد! یک ظرف را درون مایکروفر به آتش کشاندم، فاضلاب ظرفشویی را در اثر خالی کردن برنج مسدود کردم و مسواک­ محبوب­ام را داخل سطل دستشویی انداختم!

در دو شب گذشته، ده دقیقه آخر دو فیلمی- که برای­ام مهم بود آخرش چه می­شود - را خوابیدم و تا الآن هم به فکر نیفتاده بودم که خوب است - و می­توانم این چند دقیقه­ها را دوباره ببینم!

تازه نمی­گویم دیروز آدامس­ام را جای قند درون نسکافه انداختم و امروز قبل از خروج از دستشویی در زدم !

غلط نکنم یک جای کار ایراد دارد، وگرنه کدام نوشته من این همه علامت تعجب داشت که این نوشته دارد ؟!

-----------------------------------------------------------------------------------

تصویر : اتو پرتره پشت و روی خودم. اسم­اش را گذاشته ام:

"خودم، اثر خودم .به همین سادگی"!

یا

"من، ماست یخ زده با طعم فلفل"!

یا

" من، فقط چند خط دارم"!

یا ...

نمی­توانم تصمیم بگیرم!

- شماره 47، آبان 1387 -

مـــثلا سرمشق می­نویسد، اما در حال بازی با محتویات جامدادی­اش است. نمی­داند دارم نگاه­اش می­کنم.

- چی کار می کنی ؟

- معلومه (با خونسردی)، دارم مشق می نویسم: اول "بـ " ، دوم " َ " می شه "بـ َ " ...

بعد از نوشتن چند تا "بـ َ "  دوباره با مدادش مشغول بازی می­شود.

- گفتی ... داری مشق می­نویسی؟

-  بعله ... دارم می­نویسم ... م م م م م م م ا ا ا ا ا ، می شه ما ا ا ا ا ا ا ا ... م م م م م م...

کمی بعد، باز هم نوشتن متوقف می شود . بازی ادامه دارد .

- اون چیه دست­ات ؟

- این چه سوالیه ؟ معلومه، مداده .

-  من فکر کردم هواپیما است !

- نخیرم، مداده ...

به فکر فرو می­رود و در سکوت به مداد نگاه می­کند . ناگهان از جا می­جهد:

- این (اشاره به مداد سیاه بلند) اصلا هواپیما نیست، اصلا! مامان موضوع این نیست (قیافه جدی). این مردیه که یه کار جادویی بلد شده و توی آسمونا پرواز می کنه (پرواز دادن مداد بالای سرش) و این (مداد سیاه کوتاه­تر) پسرشه که داره اصرار می کنه باباش ببردش آسمون و این (مداد قرمز) هم مادرشونه . یعنی مادر پسره.

- خوب؟

- که اون هم این جادو رو بلده، اما هنوز نمی دونه با شوهرش بره یا ( با غصه ) بمونه پیش پسر عزیزش ...

- خوب؟

- بعد (کمی فکر می کند) مامان­شون راه حلی پیدا می­کنه و ... و ... آهان ... با سفینه می­ره دنبالشون، سه تایی می­رن استان مریخ!

- سیاره ...

- بلی، سیاره مریخ. معلم­مون هم بهم تذکر داد!

-خوب ؟

- همین. حالا ...  ادامه داره ... (مدادها را دور سرش می­چرخاند و صدایی مثل جاروبرقی در می­آورد).

- اون وقت ... مشق چی می شه؟

- آه ...(می­نویسد) م م م م م م م ا ا ا ا ا ، پوف ... می شه ما ا ا ا ا ا ا ا ... آآآآآه ... م م م م م م ... ای داد بیداد ...

فرزند داشتن عجب مسئولیتی است!  وقتی خودم با این همه سن و سال با لوازم تحریر روی میزم بازی می کنم ، چطور از این طفل معصوم بخواهم حواس­اش به کارش باشد؟

-----------------------------

تصویر : پروفسور دیکسون، همکار و مشاور ارشد من در زمینه طراحی سازه­های شهری !

- شماره46، آبان 1387 -

یـــادم می­آید ترم اول دانشگاه پانزده هزار تومان وام دانشجویی گرفتم و پس از کلی تامل در مورد چگونگی خرج کردن این ثروت هنگفت (!)یک دوربین نادیجیتال فوجی خریدم ! دوربین ضعیفی بود و قدرت فلاش­اش به لعنت شیاطین هم نمی ارزید اما خیلی خوب بود. با بچه­ها در سوراخ سنبه­های دانشگاه و خیابان­های درکه می چرخیدیم، موضوعات هنری کشف کرده و عکس می گرفتیم. آن هم با چه دقتی؛ چون هزینه ظهور و چاپ فیلم کمر دانشجویی ما را می شکاند! امروز غالب کسانی که موبایلی دارند،دوربینی هم دارند و می توانند بدون نگرانی از هزینه­های عکاسخانه ای تند و تند عکس بگیرند .

یادم می­آید در راهروی طبقه دوم دانشکده یک "برد دانشجویی" داشتیم. اگر مطلبی که می نوشتیم به تشخیص شورای چی چی انجمن اسلامی "موردی" نداشت و کمیته انضباطی آن را مغایر هزار چیز نمی دانست، با کسب اجازه از رییس دانشکده و سایر بزرگ­ترها و ماندن در نوبتی معمولا یک ماهه می توانستیم نوشته مان را روی­اش بچسبانیم.

در مطب دندان­پزشک به دیوار زده بودند : امروز همان فردایی است که دیروز منتظرش بودی !

بلی، امروز همان روز است؛ اکنون می­توانم بی­دغدغه عکاسی کنم و بی حرص و جوش در هر گوشه شبکه جهانی اینترنت که عشق­ام کشید مطلب منتشر کنم!اما آیا این کافی است؟ سیرم می­کند؟

پسرک می­گفت : " مامان مجبوری انقدر همه چیزو جدی بگیری ؟"

به او خندیدم. اما دارم فکر می کنم ؛ به نوشتن در اینجا که من جدی­اش می­گیرم، اما مثل فریاد کشیدن در باد می­ماند. گاهی نمی­شنوند، فکر می کنند داری شکلک درمی­آوری یا آدامس می­جوی!

با این وجود می­نویسم، جدی می نویسم. برای خودم و تو که می دانم می فهمی !

با احترام،

روزنامه دیواری !

--------------------------------------------

تصویر: با دوربین فوجی : از مجموعه "گربه­های دانشگاه". بالاخره موفق شدم منتشرش کنم J

- شماره 45، آبان 1387-

گـــوش کنید ؛

اگر روزی در جهان اول، برای­ام یک موقعیت کاری خوشایند شخص خودم- در زمینه تخصص­ام و حرفه­ام- پیش آید، آن چنان که مرا بر صدر نشانند و ارج نهند، حتی اگر بدانم این صدر نشینی به مویی بند است، دست شوهر و بچه ام را می گیرم و می روم. اگر بخواهند با من مصاحبه کنند، هر لباسی دلم خواست - از آن­ها که اینجا به هزار دلیل نمی توانم بپوشم - می پوشم، جلوی دوربین می نشینم و هرچه دلم خواست می گویم، حتی اگر بدانم دیگر جرات بازگشت به وطن نخواهم داشت. اگر بخواهند از من عکس بگیرند، هرجا که گفتند می ایستم و هرجور دلم خواست ژست می گیرم و برای­­ام مهم نیست بقیه در مورد نیش تا بناگوش باز من چه فکر کنند ! اصلا شاید بلند بلند داد بزنم، شاید دور اتاق بدوم و قهقهه بزنم. شاید آن­ها را در آغوش بگیرم و زار بزنم ... چه می­دانم، بی تردید منطقی -از نوع منطق" ایروونی" -  رفتار نخواهم کرد!

می دانم بار اول چهارستون بدنم خواهد لرزید، اما کم کم درست می شوم!

ببینید، من در آن نوشته منظورم همین لرزش چهار ستون بدن بود وگرنه اگر این خانم مایو می پوشید، یا اصلا نمی پوشید، چادر عربی سرش می­کرد یا روپوش چهارم ابتدایی­اش را به تن می­کشید اصلا به من مربوط نبود!

گرچه به نظر من لباس­ و موهای­اش، با این­که بدعتی در رد کارپت سواری بود و بچه سال نشانش می داد، به او نمی­آمد. بلی، مطمئنا او مدت ها راجع به این که چه بپوشد و چه کار کند فکر کرده، شاید مشاور داشته اما نظر من این است که به او نمی آمد . دلیل آن هم چهارچوب­های از پیش فرض شده ذهنی، که زن­ها باید آرایش غلیظ کنند، مو رنگ بزنند و این ها نیست. این است که باید لباس آدم را زیباتر کند، نه ؟

1. آنهایی که مثل ایشان بالاتنه بلند دارند (دست هایش را ببینید تا زانوهایش رسیده ) بهتر است دامن کوتاه نپوشند چون کوتاهی پاها را بیشتر نشان می دهد.

2. آن هایی که پاهایی باریک نامناسب با تنه دارند، بهتر است باریکی پاهای­شان را نشان ندهند و یا تنه را با پوشیدن دامن چین چینی بزرگتر نشان ندهند.

3. آنها که سرشان به نسبت عرض شانه شان بزرگتر است، بهتر است موهای شان را پوش ندهند.

4. و این دوایر روی لباس ( گویا دوخت یکی از دیزاینرهای معروف است) ، باعث شده که بزرگی بالاتنه، محدب به نظر برسد.

خوب، شاید اصرار داشته حتما همین لباس را بپوشد، گرچه به او نیاید. این دیگر به من مربوط نیست!

برای­ام جالب است که ایرانی­هایی که ما باشیم اینقدر متعصبانه رفتار می کنیم. خوب است احساسات­مان را برای موارد مختلف دسته­بندی کنیم. انتقاد از پوشش یک هنرپیشه - که خودش می­داند به عرصه ای پرنقد وارد شده - که این مدل آه کشیدن ندارد !

برای­اش آرزوی موفقیت می­کنم، با هر لباسی J

--------------------------------------------------------

پ.ن. : روزی که این نوشته را منتشر کردم، فکر نمی کردم انقدر حساسیت برانگیز شود که تا مدت­ها برای­اش کامنت بگذارند. شاید چون اولین نوشته­ای است که در آن از آدمی انتقاد می شود که خوانندگان می شناسندش! پس برای روشنگری ، دست به نوشتن این یکی زدم !

- شماره 43، آبان 1387 -

اول

نظرم را راجع به هدایت بگویم ؟

صادق هدایت یعنی اقلیت. یعنی همه مایی که در دنیای خودمان، سرزمین مادری­مان، خانواده­های همخون­مان و در میان دوستان­مان غریبه هستیم. و اقلیت بودن خیلی درد دارد.

صادق هدایت یعنی محرومیت، یعنی همه مایی که مجبورمان کردند به خاطر "تیتر" (1)  روی استعدادهای­مان راه برویم، به امید رسیدن به چیزی که موجب افتخار آن­ها باشد و نه آرامش ما.

صادق هدایت یعنی حسرت. یعنی همه مایی که مجبوریم کارهایی را انجام دهیم که از آن­ها منزجریم و به روی خودمان نیاوریم ، که می توانست بدتر از این باشد و همین هست و جز این نیست.

صادق هدایت یعنی بالا آوردن افلاس فرهنگی در صورت عوام و این دیگر کار همه ما نیست ...

همه ما در چشم طرف نگاه نمی­کنیم و نمی­گوییم هی فلانی، عجب آشغالی هستی تو ، همه ما اگر پیرمرد خنزرپنزری را در کوچه دیدیم با انگشت نشانش نمی دهیم و همه ما بلند بلند آبجی خانم­ها را مسخره نمی کنیم و در سوگ داش اکل ها مجلس ختم نمی گیریم.

بعضی پشت پرده­های رندی پنهان می شویم و حافظانه هرچه از دهنمان درآمد می گوییم و آن­ ها نمی فهمند و حتی سرنوشت خود را به ما می سپارند(2) !

بعضی شاملو وار عمری را درگیر بیرون کشیدن تیر از پای شیر زخمی می کنیم (3)، طوری که حتی از گورمان هم می ترسند.

بعضی فکر می کنیم می توانیم با قلم­مان کاری کنیم، اما قبل از آنکه صدای مان پخش شود سوراخ سوراخ (4) یا کبودمان می کنند (5).

بعضی از ما بی خیال همه چیز، خیام وار زندگی خودمان را می کنیم .

دوم *

صادق هدایتی که دردانه خاندان ثروتمندش بوده، به زور، دیپلم گرفته و ناگرفته راهی فرنگ می شود، نمی تواند درس هایی که برای­اش خواسته اند را بخواند ، آنقدر که دانشکده­اش را طویله (6) می بیند و از تمام فرنگ عشق نافرجام دخترکان پاریسی و بیماری و بی پولی نصیب­اش می شود. می داند هم در سرزمین خودش بیگانه است و هم در بین آن آدم­ها ، نمی داند به تاریخ باستانی آبرومندانه کشورش بچسبد (داستان آتش پرست) یا به عروسک­های چینی (داستان عروسک پشت پرده) پناه برد . به کشورش باز می­گردد و با از رونق افتادن جلال و جبروت خانواده اش، بدون تیتری که برای گرفتن­اش به فرنگ رفته بود کارمندی معمولی می شود و رنج می کشد. نمی تواند مثل مردم عادی باشد و رنج می کشد. نمی تواند تنهایی­اش را با زنان وطنی تقسیم کند و رنج می کشد . چهره­اش را دوست ندارد و می­پندارد بی فرزند محکوم به فنا است. تلاش می کند با قلم­اش کاری کند. می نویسد، ترجمه می کند اما می­داند که هیچ تغییری در پیش نیست. در كشورش که بوی نفت و گدایی می‌دهد(داستان سه قطره خون گمانم)، در نهان همه مثل هم­اند و هر فكر نوی دل‌سوزانه‌ای را با گلوله پاسخ می‌دهند و در آن کشورها هم کسی خط او را نمی خواند...

این­گونه می­شود که با مستعمل و خراب شدن آخرین صورتک­های­اش(7) ، تصمیم می گیرد - نه، وادار می­شود صورت حقیقی­اش را نشان بدهد...

خیابان شامپیونه پاریس؛ هدایت به شیرگاز نگاه می کند. در سرش صدا می­آید (8) ... ایران قبرستان هوش و استعداد است. وطن دزدها و قاچاق چی ‌ها و زندان مردمانش... صن ـ صنّار هم نمی‌ارـ زد؛ بِ ـ‌ بگو یك پاپاسی! ... تو وجودت دشنام به بشریت است. خواندن و نوشتن و فكركردن بدبختی است ... زندگی خطی است كه نمی‌شود خواند حتی اگر همه زبان‌های مرده و زنده ی  دنیا را یاد گرفته باشی... بعد از آن‌كه مردیم چه اهمیت دارد كه یادگار موهوم ما چه باشد ... تنها مرگ است كه دروغ نمی گوید... هرچی این مادرمرده وطن را بزك بكنند و سرخاب سفیداب بمالند باز بوی الرحمنش بلند است...همه ما ادای زندگی را درآورده‌ایم. كاش ادا بود؛ به زندگی دهن كجی كرده‌ایم...می‌روی به یك جایی كه نه زشتی نه خوشگلی، نه عروسی و نه عزا، نه خنده و گریه، نه شادی و اندوه  در آن‌جاست. ... تا كی سرگشته مثل یك سگ ولگرد؟ ...بشو مردی كه نفسش را كشت!

زن اثیری روی زمین می نشیند. هدایت درزها با پنبه می بندد و گاز را باز می­کند. زن اثیری لبخند می زند. هدایت آرام عینكش را از چشمش بر می‌دارد و روی چمدان کوچک­اش می گذارد؛ كنار ساعت مچی و خودنویس و كیف دستی. به مجوز اقامت تمدید نشده اش پوزخند می زند و باقی مانده پول داخل جیبش را برای هزینه کفن و دفن کنار می گذارد. سرش را روی دامن زن اثیری می گذارد و ... "بهمن مرغ" (9) ی می­پرد!

جراید : صادق هدایت 19 فروردین 1330 یک زوج ایرانی راکه با آن­ها دوستی داشت،به خانه اش دعوت می کند.اما این میهمانان به هنگام مراجعه به خانه هدایت بادرهای بسته مواجه می شوند و سرانجام پلیس راخبرمی کنند.پلیس پس از گشودن درخانه،باجسدهدایت مواجه می شودو درمی یابند که او پتویی برزمین پهن کرده وباگشودن شیرگازاشپزخانه خودکشی کرده است.

سوم **

آقای شریعتی که می­گویی "...دلهره های فلسفی هدایت ناشی ازرفاه است.رفاه پوچی است...زندگی اش هدف ومعنی ندارد" ، تویی که خودت در "گفتگوهای تنهایی"­ات به همین پوچی و آوارگی می رسی،

آقای یوشیج، درست است که "آثار هدایت خامی های زیادی دارد..." . خودش به تو گفته است"بعضی­ها راباعجله نوشته ام" ، که "بعدازمرگ هدایت عده ای از اونردبام ساخته اند..." همان­گونه که از تو هم ساخته اند،

آقای آل احمد که معتقدی "هدایت گرچه بابوف کور،هوای حکومت پیش ازشهریور20 را ابدی کرده است، اما انگار از فرهنگ اسلامی بریده است وحتی با آن کین می توزد..." ،

و آقای جمالزاده که در "دارالمجانین" ات به هدایت "دهن کجی" کرده ای،

آقای فردید که هدایت را بی ارتباط بامردم و«صوفی فرنگی»می نامی ،

خودتان چطور ؟ به عنوان داعیه داران قلم ، احساس اقلیت بودن نکرده اید ؟ واقعا ته دل­تان خودتان را از این مردم دیده­اید؟ تا مغز استخوان از فقر فرهنگی آنان نسوخته اید؟ از تنیده شدن خرافات (به اسم مذهب، سنت و ... ) در عادات آنان ننالیده اید ؟

هدایت بی خیال بود، بد دهن بود ، اشراف زاده بود، هر چه بود، در روزگاری که قحط قلم بود، آمد و خوب این آدم­ها را به نقد کشید. گاهی خوش­مان نمی آید صورت زشت را در آیینه ببینیم، دوست داریم با تخیلات­مان از زیبایی بی نقص خوش باشیم. آیینه را می شکنیم!

هدایت بت نیست، الگو و سرمشق نیست، اما نماینده اقلیتی است که می خواهد لبخند بزند و نمی تواند، چون نه می تواند با دلخوشی­های معمول "رجاله­ها" خوش باشد و نه می تواند در سرزمین­های دیگر - که باور نمی کند تعلقی به آنها دارد - آرام گیرد .  

امروز تعداد گروه اقلیت بیشتر از زمان هدایت شده، اما سهم آن­ها از کل جمعیت ، ناچیزتر شده است. این ما هستیم که تصمیم می گیریم با " اقلیت بودن مان " چه کنیم ...

---------------------------------------------

(1) تیتر : عبارتی که مکررا عیسی خان، برادر بزرگ او در توضیح دلیل به فرنگ فرستاده شدن صصادق خان عنوان می کند.

(2) منظورم فال حافظ است.

(3) نقل از سخنرانی شاملو در برکلی، در توصیف مشکل روشنفکران با عوام.

(4) احمد ک.س.ر.و.ی

(5) علی شریعتی

(6) در نامه به محمود خان، آن یکی برادرش

(7) از بوف کور

(8)از نوشته های مختلف هدایت.

(9) در نوشته­های اساطیری ایران معادل جغد بوده است. ماه تولد هدایت هم بهمن بوده است.

* منابع :

محمود هدایت: مجله سپید و سیاه، سال 15، شماره 14

ونسان مونتی: صادق هدایت و نوشته های او

مجموعه نامه های هدایت

اسماعیل جمشیدی : خودکشی صادق هدایت

مهناز عبدالهی: سالشمار زندگی صادق هدایت

م.ف.فرزانه : آشنایی با صادق هدایت

** منابع:

اشخاص در آثار دکتر شریعتی: انتشارات فردوسی

هدایت از نظر نیما یوشیج: مجله سوره، مهر 1370

جلال آل احمد: خدمت و خیانت روشنفکران

احمد فردید، روزنامه رستاخیز

تصویر : نقاشی ، اثر صادق هدایت

- شماره 42، آبان 1387-

"از ماماناتون هم باید خیلی تشکر کنید، هر روز خرید می کنن، می پزن، می شورن، اتو می کنن... "

این­ها را خانمی که چهل سال سابقه تدریس داشت، در جمع مشتی پسر فسقلی کلاس اولی و باباهای­شان- که برای بزرگداشت آموزش کلمه "بابا" در کلاس درس جمع شده بودند - گفت. آقای عزیز با موبایل­اش فیلم مراسم را گرفته بود . بعد از شنیدن این حرف­ها احساس می کردم متهم به کوکب خانم بودن شده­ام ؛ همان که معرف حضور همه هست!

از پشت موبایل نگاهی به آقای عزیز انداختم ، داشت برای پختن غذای مورد علاقه من اشک ریزان پیاز خرد می کرد و هم­زمان برای پسرک توضیح می داد "مامان­ات این غذا رو که خورد، عاشق من شد! تو هم باید پختنشو یاد بگیری، لازم می­شه ...".

یاد خیلی­ها افتادم! یاد بابا که همیشه لباس­ها را بهتر از مامان اتو می کند و دست پخت­اش در طبخ انواع کباب همتا ندارد.

یادم افتاد تا به حال به اندازه انگشت­های دو دست، لباس غیر از خودم را اتو نزدم و ندرتا خریدهای بقالی و قصابی و میوه فروشی را انجام داده ام!

یادم افتاد صبح و ظهر، پشت در مدرسه پسرک، تعداد مادرها و پدرها تقریبا برابر است و دور و بر مهدکودک سرکوچه­مان همیشه یک عالم بابا بچه به دندان گرفته بال بال می زنند.

یادم افتاد "خانم میگو" همیشه باافتخار از حوصله شوهرش در خانه داری و از قابلیت ها­ی خودش در پاس کردن بی محل ترین چک ها صحبت می کند.  

یاد دوستم "پوسیده"  افتادم که شوهرش رفته اسم­اش را کلاس سنتور نوشته تا روحیه­اش شادتر شود و گفته از پسر شیطان­شان در نبود او نگهداری می­کند.

خانواده جامعه کوچکی است که زیستن در آن همراه با مسئولیت­هایی است. پروژه­هایی که باید به خوبی تمام شوند. مهم این است باری بر زمین نماند؛ چه اهمیت دارد آن­ها را زنی بلند می کند یا مردی؟

-----------------------------------

تصویر : من و آقای عزیز در حال یک سخنرانی مشترک !

عنوان پست برگرفته از آهنگ شهلای حبیب!  

پسرک همیشه کلی خرده فرمایش اینترنتی دارد؛ عکس حنا مونتنا می خواهد، تحقیق در مورد سابقه شغلی عمو فردوس، پیدا کردن دعای تسول (همان توسل خودمان)، آخرین آهنگ خانم شکیرا و ... . آن روز که خواست برای­اش عکس­هایی از "تلسکوپ هابل" گیر بیاورم، در دفترم یادداشت کردم که یادم نرود. لابه­لای کارهای­ام سری به اینترنت زدم : یک جستجوی کوچولو ؛ جستجوی کوچولویی که خیلی هم کوچک از آب درنیامد!

اول یک سری عکس این مدلی آمد که یادم انداخت من هم زمانی فکر می کردم دلم می خواهد فضانورد شوم. یادم افتاد تا یک سنی آدم می تواند "بشود"، از آن سن به بعد، "شده است" و اگر به آن سن­ها رسیده باشد و هنوز "نشده باشد" نمی دانم باید چه بشود !

اما کمی جلوتر که رفتم عکسهایی آمدند که ...

تصاویری با رنگ­های تند و درخشان، رنگ هایی غریبه ، موادی غریبه، عظمتی غریبه در فضایی غریبه و خردی کهکشان راه شیری در این عظمت، و دیگر بماند کوچکی زمین ما،در برابر آن و کوچکی کشور ما، و کوچکی شهر ما و کوچکی خیابان ما و خانه ما و گم بودن ما در این همه بزرگی.

تا چند لحظه قبل داشتم ناخن های­ام را از نگرانی­هایی می­جویدم و قلپ قلپ بابت چیزهایی حرص می خوردم ولی این تصاویر را که دیدم به نظرم همه نگرانی های کوچک ما و همه خطاهای ریز و درشت آدمیزاد خنده دار آمد !

فضانوردها، آدم هایی که با این عکس ها زندگی می کنند، چطور ممکن است در زندگی روزمره تشویشی داشته باشند ؟!

به زودی یک سری از آن ها را چاپ کرده به دیوارها خواهم آویخت ! فعلا یکی را روی "دسکتاپ" کامپیوتر گذاشته ام، هر وقت دلم از سیاهی صفحه اتوکد و خط خطی های بی منتهایم می گیرد، "شو دسکتاپ" را می زنم و نفس عمیقی می کشم ...

- شماره 40، آبان 1387 -

به من چه که کسی را نصیحت کنم، ولی حالت تهوع پیدا می کنم وقتی در مردمی که دوست­شان دارم جز تنبلی و رخوت و بی حالی نمی بینم و می شنوم که همه کوتاهی­های­شان را به گردن دیگری می اندازند .  

هی رفیق، تو که آخرین نمایشگاه­ات چهار سال پیش بود و از آن موقع حتی چهار تا خط خطی هم نکشیدی، تو که ادعای نویسندگی­ات می شود و تا حالا یک پاراگراف هم ننوشتی، تو که معمار بزرگی هستی، اما تا حالا یک سرویس بهداشتی هم نساختی، این روزها سالگرد از دنیا رفتن مکرکه قنبری است- می دانم می شناسی­اش و داستان زندگی­اش را از حفظی- اما این بار از زبان من بخوان:

مکرمه قنبری در سال ۱۳۰۷ در روستای دریکنده استان مازندران به دنیا آمد. چهارده ساله بود که به عقد ممدآقای شصت و چند ساله درآمد که  از بزرگان و ملاکان روستا بود و پیش از مکرمه سه همسر دیگر اختیار کرده بود . مکرمه خوب بلد بود از دستان­اش استفاده کند. از ده سالگی تا زمانی که لباس های حاضری به روستا آمد خیاطی می کرد ، پس از آن تا زمانی که برادر جوانش را در تصادف از دست داد به آرایشگری روی آورد. دوره بعدی فعالیت اش در قابلگی بود؛ در ده سال به ورود بیش از 25 کودک به دنیا کمک کرد. پس از آن شکسته بند روستا شد. روستاییان می گویند دست او شفا بود. گلدوزی و بافتنی،تشک دوزی و ساخت تنور از دیگر فعالیت های او بود.

اما مکرمه 64 سال صبر کرد تا اولین نقاشی اش را بکشد . آغازی که به سرنوشت گاو محبوبش گره خورده بود. نزدیکان­اش می گویند او گاوی داشت که با سهم ارث­اش از مرگ شوهرش خریده بود. او این  گاو را هر روز به چرا می برد. خودش گفته است بعد از این که بیمار شد و به تهران رفت، فرزندانش در نگرانی از وضع جسمی و ناتوانی زانوانش در پیاده روی های طولانی گاو را در غیاب­اش فروختند. اما روستاییان می گویند مکرمه با گاوش صحبت می کرد و مضحکه روستا شده بود.این شد که فرزندان، از ترس بی­آبرویی بیشتر، پنهانی گاو را فروختند . دلیل رفتار فرزندان هرچه باشد، مکرمه "حالش خیلی بد شد" و از غصه گاو به نقاشی روی آورد. ابتدا با گل ،عصاره رنگی گیاهان ، آب تمشک یا پوست گردو و بر روی تخته سنگ ها. کم کم  بچه های­اش برای­اش قلم و رنگ خریدند .تمام دیوارهای خانه اش، اجاق گاز و یخچال و تمام پرچین های روستا را نقاشی کرده بود." اما باز راحت­اش نگذاشتند . همسایه قدیمی­اش می گوید :

"وقتی شروع کرد به نقاشی همه مان مسخره اش می کردیم، می گفتیم نقاشی مال بچه هاست نه یک پیرزن خداشناس که ۷۰ سال از عمرش می گذرد".

اما کم­کم تهرانی ها و بعد همه دنیا کشف­اش کردند. نخستين نمايشگاه مكرمه قنبرى با تشويق و حمايت احمد نصراللهى نقاش بابلى، در گالرى سيحون برپا شد و کمی بعد سوئد او را بانوی هنرمند سال 2007 معرفی کردو بعدتر در موردش فیلم ساختند! خودش گفته است نقاشی های­اش چیزی ندارد، حیرت جهانیان از آغاز کار او در پیری است.

این شد که زنی که حتی اهالی روستا از پذیرش نقاشی هایش - که دوست داشت آن ها را هدیه بدهد- سرباز می زدند و مسخره اش می کردند ناگاه عزیزدل روستایی شد که با نام او در جهان معرفی شد.

اهالی روستا و منتقدان هنری معتقدند مردهای نقاشی های مکرمه خشن و هیولاوار هستند که یادآور رنجی است که او با شوهرش کشیده است. اما مکرمه خود گفته است :

"شوهرم قصه گوی خوبی بود. عصرها اهالی روستا دورش جمع می شدند و او داستان رستم و سهراب، لیلی و مجنون ، عیسی، موسی و ... را تعریف می کرد. در نقاشی های من درخت و منظره نیست، همه اش داستان است... بقیه موضوعات هم به حضرت علی برمیگردد ... در مورد زندگی خودم هم، خوب، زندگی سختی داشتم . خدا هر سال یک بچه به ما می داد، شوهرم هم پیر بود و مشکل تنفسی داشت، پس بیشتر بار زندگی روی دوش من بود، هر سختی ای را که فکر کنید من کشیده ام، اما نقاشی هایم در مورد مادیات نیست، فقط عشق است ... راجع سختی هایم خیلی حرف زده ام، دیگر چرا آن ها را در نقاشی هایم نشان دهم ؟"

اما در مصاحبه ای در توضیح یکی از نقاشی های­اش می­گوید:

"این خانواده ماست. آن را زمانی که عروسی پسر برادرم بود کشیدم. این جا تعدادی حیوان است؛ گوسفند و گاو و یک خروس - چشم هایم بهتر از این نمی بیند! اینجا یک حوض کوچک است و این هم خرچنگ و یه مشت ماهی. سمت چپ طویله است و در وسط خانواده زیر درخت سیب نشسته اند(منظورش سمت راست بوده) . مشتی خان، عباس اقا، محمود آقا، منوچهر، ... این هم هووی من است. آن که پایین نشسته. او الآن 120 ساله است. این ها همه پسرهای من هستند. اما شوهرم را نکشیدم . نمی خواستم بکشم. یک خط سفید سمت راست است که قبلا آنجا بود ولی پاکش کردم. آن یکی هوویم را هم نکشیدم. اما این را دوست داشتم و دلم خواست بکشم.... همه چیز را نمی توانم بگویم چون دارید فیلم برداری می کنید ... مرا به زور شوهر دادند. شوهرم کدخدا و برادرش ارباب بود. او مرا می خواست. بعد از یک سال به زور مرا به او دادند. من دوستش نداشتم."

منتقدان،در تفسیر نقاشی های این زن ساده روستایی، از توضیحات دشواری استفاده می کنند مثل این که "مکرمه نماينده فارغ البالى و رهايى ايماژهاى هنرمندانه در زمانه ماست" و یا این که "ذهن او پریلوژیک عمل می­کرده است" و غیره. گاهی هم به نظرشان می رسد که "تجزيه و تحليل آثار وی دشوار است. در بررسى نقاشى هاى مكرمه، تشخيص دادن مرز ميان آنچه ديده مى شود و آنچه فهميده مى شود، اصلاً مقدور نيست". اما خود او نقاشی های­اش را خیلی آسان توضیح می دهد:

... داستان هایی از عیسی، مریم مقدس، موسی، ابراهیم، آدم و حوا را هم کشیده ام، هم از قرآن هم از داستان های قدیمی استفاده کرده ام. یک شب تصویری از آدم و حوا کشیده بودم که پسرم به اتاق آمد و پرسید چرا این­ها لخت هستند. گفتم خدا همه ما را لخت آفریده است. پسرم تا ده روز با من حرف نمی زد. من هم از لج او دو نقاشی آدم و حوای لخت دیگر کشیدم ! البته اینها الآن دیگر برای کسی مساله ای نیست.

...این یک پری دریایی است که چون مردم تماشایش می کنند خودش را پوشانده است. بیست سال پیش داستانش را شنیده بودم، اما این که کشیده ام از قلبم الهام گرفته شده است.

...این رستم پیر است. زال پدر رستم است. او در سن پیری ازدواج کرد.

...ابراهیم ... این ابراهیم است. داستانی که می خواستند در آتش بسوزانندش، اما خدا آتش را گلستان کرد.

...نوح ... که دانه خرما را کاشت و درخت درآمد و او با آن یک کشتی ساخت اما زن و فرزندش را جا گذاشت چون به او اعتقاد نداشتند. بعد خدا طوفان بزرگ را فرستاد که کشتی سالم ماند.

...این داستان آدم و حوا و شیطان است. اول لخت بودند خدا به آنها یاد داد چطور خود را بپوشانند. شیطان به آنها گندمی داد که باعث رانده شدنشان از بهشت شد .

...این مسیح است که به صلیب کشیده شد. آن زمان ها آنها به او اعتقاد نداشتند پس مصلوبش کردند... عیسی... بعضی آدم های اطرافش به او ایمان دارند ... بعضی نه ...

...این داستان اسماعیل  است ... پسر موسی. خدا دستور داد قربانی اش کند. این شیطان است که به او می گوید عجله کند و ابراهیم به او سنگ می زند. درست زمانی که او شروع به کشتن پسرش می کند خدا گوسفندی را می فرستد تا به جای او قربانی کند .

من منتقد هنری نیستم ، نقاش اسم و رسم داری هم نیستم . در نقاشی های مکرمه هم هیچ چیز پیچیده و غامض و غیرقابل فهمی نمی بینم، زیرا او را آدم پیچیده ای نمی دانم. آنچه در خطوط و رنگ ها و تصاویر او به چشم می خورد آزادی است؛ آزادی از قید و بند حرف مردم ! جسارت است برای انجام آن­چه دلش حکم می کند و خلاقیت است برای تبدیل این­ها به آنچه به روح­اش آرامش ببخشد. مهم­تر از همه این­که نقاشی های مکرمه - خوب یا بد - نقاشی های اوست، ملهم از زندگی او و نه تحت تاثیر این و آن.

مکرمه هرچه دلش می خواهد می کشد بدون آن که فکر کند باید حتما شش سال طراحی می کرده تا دستش قوی شود و باید جوری بکشد که گالری دارها بپسندند و آن­ور آبی­ها خوششان بیاید و ...

فکر می کردم اگر این جماعت غرغرو کمی دست از غرولند برداشته و یک کاری کنند، چقدر همه چیز متفاوت می شود ، اگر کمتر تنبلی کنند، اگر کمتر بترسند، اگر بیشتر زنده باشند و کمتر مجسمه ای از خور و خواب و خشم و شهوت ...

و هروقت خواستند از کمبود امکانات بنالند، یاد زنی بیفتند که با آب تمشک روی کدوی حلوایی آثاری شگرف می آفریند.

--------------------------------------

نقل قول های مکرمه را از متن انگلیسی مصاحبه وی با هالی ترجمه کرده ام.

هرچقدر می خواهم فاصله ام را در این وبلاگ با برخی مسائل حفظ کنم،تلخ ننویسم، نوشته های­ام انرژی بدهد نه این ­که حال بگیرد... گویا نمی شود!  نوشته آخری ، کامنت هایی پیدا کرد طولانی تر از خود نوشته . یک مقدار توضیح در جواب شان نوشتم ، اما دیدم بد نیست برای روشن شدن موضع گیری ام در مورد برخی مسائل، این نوشته جدی ام را - که سال گذشته در یکی از سایت های اکنون فیلتر شده حمایت از حقوق زنان منتشرش کرده بودند، البته به اسم و فامیل خودم و نه روزنامه دیواری (!)-  رو کنم ! کمی طولانی است . حوصله می کنید ؟!

داستان آقای متاهل و همسر موقت

می گویند شرع، ازدواج موقت یا به قول معروف" زن صیغه ای" را برای آقایان متاهل هم مجاز کرده است. آمار می گوید مشتریان ازدواج موقت اکثرا مردان متاهل هستند . آمار رسمی را نمی دانم و نمی خواهم فرض کنم که این آمار هم درست باشد. فقط فرض کنیم تعدادی از آنان متاهل باشند که هستند. من در مورد این گروه می نویسم. یک آقای متاهل در گوشه ای از این شهر بزرگ ...

از سر خط شروع می کنیم : سالیان سال است که دوره خانوارهای گروهی سرآمده است و نوبت به خانوارهای هسته ای رسیده است : پدر، مادر و فرزندان. ازدواج موقت این ترکیب را به هم می زند . پدر، مادر، فرزندان و دوباره مادر ؟ مادر که نه، یک زن دیگر که اعصاب مادر را به هم می ریزد. کدام زنی را می توان پیدا کرد که به طیب خاطر شوهرش را با کسی سهیم شود و کدام زن را می توان پیدا کرد که به شوهر اشتراکی عشق بورزد؟ کمی عقب تر برویم. گفته شده است خداوند برای زن و مرد زوج هایی از جنس خودشان آفریده تا در کنار وی به آرامش رسند. پس زنی و مردی که ازدواج می کنند قرار است به آرامش برسند؛ لااقل از لحاظ شرعی و عرفی و قانونی امید است که این امر روی دهد. خانواده اولین واحد زندگی اجتماعی است. بی گمان اگر خانواده ها آرامش نداشته باشند، برقراری آرامش در جامعه نیز ناممکن است. زنی که مردی را برمی گزیند یا مردی را برایش بر می گزینند، یا به زور شوهرش می دهند؛ خود را به مردی می سپارد یا می سپارندش، قرار است به آرامش برسد. آیا مردی که آشکار یا پنهان دو یا چند زن دارد  ، که برخی از آنها موقتی هستند، که می آیند و می روند و جای خود را به نفر بعدی می دهند، می تواند آرامش بخش باشد ؟آیا وقتی خانم خانه یا همان همسر اول یا مادر فرزندان آقای متاهل، که اینجا بهتر است وی را ضعیفه بخوانیم که به حق چنین است؛ زنی که هر لحظه با دلسوختگی و ترس و حسرت و خشم، نگاهش به نگاه آقای متاهل است که امروز و امشب کدامین هوس وی را به کدامین سو می کشاند، معنای آرامش را می فهمد؟ آیا آقای متاهل از نتیجه کارش احساس لذت می کند یا نفرت یا خجالت یا اصلا احساسی ندارد ؟ فرزندان شاهد این ماجراها چه می شوند ؟ همان ها که قرار است از پدر و مادر خود برای زندگی آینده شان الگو برداری کنند؟

آقای متاهل اکنون دو یا چند زندگی دارد که در بسیاری از موارد یکی را مخفی کرده و تمام لحظاتش را با دروغی بزرگ زندگی می کند. شرع گفته است دروغ از گناهان کبیره است و روانشناسان می گویند مخرب تر از دروغ در بهم ریختن آرامش شخص وجود ندارد. آیا این آقای سیاه شده از فریبکاری، می تواند پناهگاه دیگری باشد ؟

اگر مخفی نکند یا دروغش سر باز کند و همه از وجود آن دیگری خبردار شوند و آقای متاهل دائم مجبور به توجیه و جنگ و دعوا و کشمکش و تحمل نفرین باشد، آیا می تواند در دل زنش و خانواده اش جایی داشته باشد ؟ آیا در این زندگی اطمینان و اعتماد و همکاری معنایی خواهد داشت ؟ آیا بدون اینها خانواده مفهومی خواهد داشت ؟ یک میدان جنگ؟ آموزشگاه نفرت ورزیدن؟

چرا آقای متاهل خودش را تبدیل به چند آقای متاهل می کند؟ از همسرش راضی نیست ؟ دلش را زده است ؟ تنوع می خواهد ؟ تقصیر خود خانم است که چرا بهتر و مهربان تر و همدل تر و عزیزتر نشده است؟ چرا اول زن منفور شده اش را طلاق نمی دهد؟ تحت تاثیر دیگری یا دیگرانی است که آنان نیز چند زنه اند و صیغه می کنند ؟ زیادی پول دارد و نمی داند با پول هایش چه کار کند ؟ عقده محبت دارد یا عقده حقارت یا خود کوچک بینی ؟ بیمار جنسی است ؟

 در هر حال آقای متاهل پس از داشتن زنی دیگر، هرگز پدر یگانه و همسر یگانه و موجودی آرامش بخش نبوده و خانواده های این چنینی هرگز جایگاهی برای رشد انسان هایی سالم نخواهند بود.

می گویند قرآن معجزه اسلام، کتابی است برای همه و برای همه اعصار. می گویند ازدواج موقت و چند همسری مجوزش را از اسلام می گیرد. مگر قرآن بالاترین منبع شرع نیست ؟ نص صریح آن را هم که نمی توان با تفاسیر دگرگون نمود. قرآن به روشنی شرط چند زنه شدن را برقراری عدالت بین آنها گذاشته است:

النسا 3             ... پس آنکس از زنان را به نکاح خود درآورید که شما را نیکو و مناسب با عدالت است : دو یا سه یا چهار و اگر بترسید که چون راه عدالت نپیموده و به آنها ستم کنید تنها یک زن اختیار کرده و به آن اکتفا کنید که این نزدیکتر به عدالت و ترک ستمکاری است ...

النسا 129و130   شما هرگز نتوانید میان زنان به عدالت رفتار کنید ، هرچند راغب به صلح و دوستی باشید. پس به تمام میل خود یکی را بهره مند و دیگری را محروم نکنید تا او معلق و بلاتکلیف بماند و اگر سازش کنید ... و اگر از یکدیگر جدا شوید باز خدا هریک را از دیگری به رحمت خود بی نیاز خواهد کرد ...

آیا واقعا کسی می تواند بین چند یا چندین زن که همه همسران وی باشند به اعتدال رفتار کند ؟ در مورد چند دوست یا همکار یا مرئوس یا حتی فرزند گاهی ممکن است. اما در مورد روابط زناشویی که بر پایه به اشتراک گذاشتن روح و احساس و عاطفه است، هرگز باور نمی کنم. مردی که هم هست و هم نیست، مردی که هم دوست است و هم دشمن ، مردی که هم درد است و هم درمان، مردی که شوهر هست و شوهر نیست ، چنین مردی می تواند عادل باشد و به عدالت رفتار کند ؟

نه اسلام شناس هستم و نه مفسر قرآن. اما این شروط قرآن، مرا یاد پدربزرگ مرحومم می اندازد. می گفتند پیش من که هستی اجازه داری هرکاری دوست داشتی بکنی. من با ذوق می پرسیدم واقعا هر کار ؟ جواب می دادند بلی. فقط یک شرط دارد، اینکه اصلا دروغ نگویی! و من می دیدم تمام غیرمجازها فقط با دروغ مجاز می شود! اسلام هم با یک شرط محال، چند همسری را مجاز کرده است و من این را معجزه قرآن می دانم !

چطور می توان باور کرد خداوندگار خوبی و زیبایی در دینی که دین برکت است و مهربانی ، راضی به شکستن دل ها باشد ؟

تصاویری پراکنده به ذهنم می آیند ... : یک زوج میان سال از حاصل سال ها تلاش مشترکشان می گفتند، بالاخره در سن بازنشستگی موفق به خرید منزل شخصی شده اند؛ می گفتند ، دست یکدیگر را می فشردند و در نگاهشان به هم برق عشق می درخشید... روزنامه ورق می خورد و عکس یک آقای خندان در کنار خانمی با صورتی رنگ پریده جلب