هدایتی از درون

- شماره 43، آبان 1387 -

اول

نظرم را راجع به هدایت بگویم ؟

صادق هدایت یعنی اقلیت. یعنی همه مایی که در دنیای خودمان، سرزمین مادری­مان، خانواده­های همخون­مان و در میان دوستان­مان غریبه هستیم. و اقلیت بودن خیلی درد دارد.

صادق هدایت یعنی محرومیت، یعنی همه مایی که مجبورمان کردند به خاطر "تیتر" (1)  روی استعدادهای­مان راه برویم، به امید رسیدن به چیزی که موجب افتخار آن­ها باشد و نه آرامش ما.

صادق هدایت یعنی حسرت. یعنی همه مایی که مجبوریم کارهایی را انجام دهیم که از آن­ها منزجریم و به روی خودمان نیاوریم ، که می توانست بدتر از این باشد و همین هست و جز این نیست.

صادق هدایت یعنی بالا آوردن افلاس فرهنگی در صورت عوام و این دیگر کار همه ما نیست ...

همه ما در چشم طرف نگاه نمی­کنیم و نمی­گوییم هی فلانی، عجب آشغالی هستی تو ، همه ما اگر پیرمرد خنزرپنزری را در کوچه دیدیم با انگشت نشانش نمی دهیم و همه ما بلند بلند آبجی خانم­ها را مسخره نمی کنیم و در سوگ داش اکل ها مجلس ختم نمی گیریم.

بعضی پشت پرده­های رندی پنهان می شویم و حافظانه هرچه از دهنمان درآمد می گوییم و آن­ ها نمی فهمند و حتی سرنوشت خود را به ما می سپارند(2) !

بعضی شاملو وار عمری را درگیر بیرون کشیدن تیر از پای شیر زخمی می کنیم (3)، طوری که حتی از گورمان هم می ترسند.

بعضی فکر می کنیم می توانیم با قلم­مان کاری کنیم، اما قبل از آنکه صدای مان پخش شود سوراخ سوراخ (4) یا کبودمان می کنند (5).

بعضی از ما بی خیال همه چیز، خیام وار زندگی خودمان را می کنیم .

دوم *

صادق هدایتی که دردانه خاندان ثروتمندش بوده، به زور، دیپلم گرفته و ناگرفته راهی فرنگ می شود، نمی تواند درس هایی که برای­اش خواسته اند را بخواند ، آنقدر که دانشکده­اش را طویله (6) می بیند و از تمام فرنگ عشق نافرجام دخترکان پاریسی و بیماری و بی پولی نصیب­اش می شود. می داند هم در سرزمین خودش بیگانه است و هم در بین آن آدم­ها ، نمی داند به تاریخ باستانی آبرومندانه کشورش بچسبد (داستان آتش پرست) یا به عروسک­های چینی (داستان عروسک پشت پرده) پناه برد . به کشورش باز می­گردد و با از رونق افتادن جلال و جبروت خانواده اش، بدون تیتری که برای گرفتن­اش به فرنگ رفته بود کارمندی معمولی می شود و رنج می کشد. نمی تواند مثل مردم عادی باشد و رنج می کشد. نمی تواند تنهایی­اش را با زنان وطنی تقسیم کند و رنج می کشد . چهره­اش را دوست ندارد و می­پندارد بی فرزند محکوم به فنا است. تلاش می کند با قلم­اش کاری کند. می نویسد، ترجمه می کند اما می­داند که هیچ تغییری در پیش نیست. در كشورش که بوی نفت و گدایی می‌دهد(داستان سه قطره خون گمانم)، در نهان همه مثل هم­اند و هر فكر نوی دل‌سوزانه‌ای را با گلوله پاسخ می‌دهند و در آن کشورها هم کسی خط او را نمی خواند...

این­گونه می­شود که با مستعمل و خراب شدن آخرین صورتک­های­اش(7) ، تصمیم می گیرد - نه، وادار می­شود صورت حقیقی­اش را نشان بدهد...

خیابان شامپیونه پاریس؛ هدایت به شیرگاز نگاه می کند. در سرش صدا می­آید (8) ... ایران قبرستان هوش و استعداد است. وطن دزدها و قاچاق چی ‌ها و زندان مردمانش... صن ـ صنّار هم نمی‌ارـ زد؛ بِ ـ‌ بگو یك پاپاسی! ... تو وجودت دشنام به بشریت است. خواندن و نوشتن و فكركردن بدبختی است ... زندگی خطی است كه نمی‌شود خواند حتی اگر همه زبان‌های مرده و زنده ی  دنیا را یاد گرفته باشی... بعد از آن‌كه مردیم چه اهمیت دارد كه یادگار موهوم ما چه باشد ... تنها مرگ است كه دروغ نمی گوید... هرچی این مادرمرده وطن را بزك بكنند و سرخاب سفیداب بمالند باز بوی الرحمنش بلند است...همه ما ادای زندگی را درآورده‌ایم. كاش ادا بود؛ به زندگی دهن كجی كرده‌ایم...می‌روی به یك جایی كه نه زشتی نه خوشگلی، نه عروسی و نه عزا، نه خنده و گریه، نه شادی و اندوه  در آن‌جاست. ... تا كی سرگشته مثل یك سگ ولگرد؟ ...بشو مردی كه نفسش را كشت!

زن اثیری روی زمین می نشیند. هدایت درزها با پنبه می بندد و گاز را باز می­کند. زن اثیری لبخند می زند. هدایت آرام عینكش را از چشمش بر می‌دارد و روی چمدان کوچک­اش می گذارد؛ كنار ساعت مچی و خودنویس و كیف دستی. به مجوز اقامت تمدید نشده اش پوزخند می زند و باقی مانده پول داخل جیبش را برای هزینه کفن و دفن کنار می گذارد. سرش را روی دامن زن اثیری می گذارد و ... "بهمن مرغ" (9) ی می­پرد!

جراید : صادق هدایت 19 فروردین 1330 یک زوج ایرانی راکه با آن­ها دوستی داشت،به خانه اش دعوت می کند.اما این میهمانان به هنگام مراجعه به خانه هدایت بادرهای بسته مواجه می شوند و سرانجام پلیس راخبرمی کنند.پلیس پس از گشودن درخانه،باجسدهدایت مواجه می شودو درمی یابند که او پتویی برزمین پهن کرده وباگشودن شیرگازاشپزخانه خودکشی کرده است.

سوم **

آقای شریعتی که می­گویی "...دلهره های فلسفی هدایت ناشی ازرفاه است.رفاه پوچی است...زندگی اش هدف ومعنی ندارد" ، تویی که خودت در "گفتگوهای تنهایی"­ات به همین پوچی و آوارگی می رسی،

آقای یوشیج، درست است که "آثار هدایت خامی های زیادی دارد..." . خودش به تو گفته است"بعضی­ها راباعجله نوشته ام" ، که "بعدازمرگ هدایت عده ای از اونردبام ساخته اند..." همان­گونه که از تو هم ساخته اند،

آقای آل احمد که معتقدی "هدایت گرچه بابوف کور،هوای حکومت پیش ازشهریور20 را ابدی کرده است، اما انگار از فرهنگ اسلامی بریده است وحتی با آن کین می توزد..." ،

و آقای جمالزاده که در "دارالمجانین" ات به هدایت "دهن کجی" کرده ای،

آقای فردید که هدایت را بی ارتباط بامردم و«صوفی فرنگی»می نامی ،

خودتان چطور ؟ به عنوان داعیه داران قلم ، احساس اقلیت بودن نکرده اید ؟ واقعا ته دل­تان خودتان را از این مردم دیده­اید؟ تا مغز استخوان از فقر فرهنگی آنان نسوخته اید؟ از تنیده شدن خرافات (به اسم مذهب، سنت و ... ) در عادات آنان ننالیده اید ؟

هدایت بی خیال بود، بد دهن بود ، اشراف زاده بود، هر چه بود، در روزگاری که قحط قلم بود، آمد و خوب این آدم­ها را به نقد کشید. گاهی خوش­مان نمی آید صورت زشت را در آیینه ببینیم، دوست داریم با تخیلات­مان از زیبایی بی نقص خوش باشیم. آیینه را می شکنیم!

هدایت بت نیست، الگو و سرمشق نیست، اما نماینده اقلیتی است که می خواهد لبخند بزند و نمی تواند، چون نه می تواند با دلخوشی­های معمول "رجاله­ها" خوش باشد و نه می تواند در سرزمین­های دیگر - که باور نمی کند تعلقی به آنها دارد - آرام گیرد .  

امروز تعداد گروه اقلیت بیشتر از زمان هدایت شده، اما سهم آن­ها از کل جمعیت ، ناچیزتر شده است. این ما هستیم که تصمیم می گیریم با " اقلیت بودن مان " چه کنیم ...

---------------------------------------------

(1) تیتر : عبارتی که مکررا عیسی خان، برادر بزرگ او در توضیح دلیل به فرنگ فرستاده شدن صصادق خان عنوان می کند.

(2) منظورم فال حافظ است.

(3) نقل از سخنرانی شاملو در برکلی، در توصیف مشکل روشنفکران با عوام.

(4) احمد ک.س.ر.و.ی

(5) علی شریعتی

(6) در نامه به محمود خان، آن یکی برادرش

(7) از بوف کور

(8)از نوشته های مختلف هدایت.

(9) در نوشته­های اساطیری ایران معادل جغد بوده است. ماه تولد هدایت هم بهمن بوده است.

* منابع :

محمود هدایت: مجله سپید و سیاه، سال 15، شماره 14

ونسان مونتی: صادق هدایت و نوشته های او

مجموعه نامه های هدایت

اسماعیل جمشیدی : خودکشی صادق هدایت

مهناز عبدالهی: سالشمار زندگی صادق هدایت

م.ف.فرزانه : آشنایی با صادق هدایت

** منابع:

اشخاص در آثار دکتر شریعتی: انتشارات فردوسی

هدایت از نظر نیما یوشیج: مجله سوره، مهر 1370

جلال آل احمد: خدمت و خیانت روشنفکران

احمد فردید، روزنامه رستاخیز

تصویر : نقاشی ، اثر صادق هدایت